ETS viðskiptakerfið með kolefniseiningar
Kerfið byggir á ESB reglugerð en tilgangurinn með kerfinu er að þrýsta á fyrirtæki að draga úr kolefnislosun og styðja við markmið ESB um kolefnishlutleysi árið 2050. Þegar ETS kerfinu var komið á, fengu fyrirtæki í starfsemi sem fellur undir reglugerðina ókeypis úthlutun kolefniseininga miðað við framleiðslu á þeim tíma. Þau sem hins vegar hafa viljað auka sína framleiðslu og þar með losun CO2íg hafa þurft að kaupa viðbótar einingar. Þannig myndast hvati fyrir fyrirtæki að leita allra leiða til að draga úr nettó losun.
Skatturinn er lagður á járn, stál, sement, áburð, ál, vetni og rafmagn. Hér er fjallað sérstaklega um áhrif regluverksins á álframleiðslu.
CBAM (Carbon border adjustment mechanism): Tilgangur CBAM er að koma í veg fyrir kolefnisleka og verja samkeppnishæfi ESB. Þannig á CBAM að fasast inn um leið og ETS fríheimildirnar fasast út og er gert ráð fyrir að það gerist á 9 árum frá 2026 til 2035.
Frumframleiðsla áls. Verksmiðjur innan ESB sem framleiða ál þurfa að greiða fyrir kolefnislosun með því að kaupa ETS heimildir. Auk þess greiða raforkuframleiðendur í Evrópu fyrir losunarheimildir vegna raforkuframleiðslu, leiði hún til losunar CO2íg sem óhjákvæmilega gerist byggi sú framleiðsla á jarðefnaeldsneyti. Þessar álögur hækka raforkuverð sem hefur áhrif á álframleiðendur. Óbeint greiða því álframleiðendur innan ESB líka fyrir kolefnislosun vegna raforkuframleiðslunnar í formi hærra raforkuverðs.
Álframleiðsla er raforkusækinn iðnaður og verðmyndun á áli framleiddu í Evrópu tekur mið að heimsmarkaðsverði á alþjóðlegum mörkuðum þar sem samkeppni er mikil. Þar er ekki tekið tillit til þeirra íþyngjandi skatta sem álframleiðendur í ESB þurfa að greiða en Evrópusambandið gengur lengst allra ríkja/álfa þegar kemur að römmum um kolefnislosun og markmiðum um kolefnishlutleysi árið 2050.
CBAM er sem fyrr segir ætlað að jafna samkeppnisstöðu evrópska iðnaðarins og koma í veg fyrir aukinn innflutning áls til Evrópu á kostnað áls framleiddu innan Evrópu.
Ál flutt inn á ESB svæðið skal þannig bera sambærilegan kolefnisskatt og ál framleitt innan ESB. Með því móti á að jafna samkeppnisstöðu evrópskra fyrirtækja.
Dæmi:
CBAM leiðrétting:
Með þessu móti á verð áls framleitt utan- og innan ESB að vera sambærilegt.
Flækjustig kerfisins er talsvert. Þannig þarf að skrá kolefnissögu allra vara sem eru fluttar inn til ESB og falla undir CBAM. Þar er átt við alla losun sem framleiðsla vörunnar hefur leitt af sér á öllum stigum, einnig mögulegri kolefnislosun raforkuframleiðslunnar (scope II). Kolefnislosun framleiðslunnar í upprunalandi (eða upprunalöndum) er skráð, sem og þeir skattar sem þegar hafa verið greiddir af hverju losuðu tonni af CO2 í upprunalandi (en það er mismunandi milli ríkja hvort, og þá hversu háir kolefnislosunarskattar eru).
Mismunurinn er skattlagður við komuna inn í ESB. Með þessu móti á framleiðsla innan ESB að standast samkeppni við framleiðslu utan ESB þótt svo lægri kröfur séu gerðar um kolefnisspor í upprunalandi.
CBAM á einnig að vera hvati fyrir ríki utan Evrópusambandsins að setja mörk um losun CO2íg með skattlagningu. Ríki sem skattleggur kolefnislosun framleiðslu í heimalandi fær þannig kolefnisskattinn af losuninni í sína sjóði, í stað þess að sjóðir ESB fái skattinn við komu inn í ESB. Þannig myndi vara sem ber sömu kolefnisskatta í heimalandi og vara framleidd í Evrópu ekki bera skatt við innflutning inn á evrópska efnahagssvæðið.
Hættur
Afskurður (Scrap)[1]: Eins og reglugerðin lítur út núna á afskurður (aluminium scrap) ekki að falla undir CBAM. Afskurður er það ál sem fellur til í framleiðslunni en er ekki nothæft til sölu.
Það er veruleg hætta á því að innflutningur á afskurði muni aukast þar sem hann fellur ekki undir CBAM og er þar með ekki kolefnisskattlagður. Afskurðinn er hægt að bræða upp eins og frumál til frekari vinnslu með mun lægri kostnaði. Þarna er ál í sérstakri hættu vegna lágs endurvinnslukostnaðar. Það má alveg sjá það fyrir að skilgreiningar á hvað teljist afskurðir fái mun víðari merkingu ef það verður til þess að lækka verð á innfluttu áli. Frumframleitt ál innan ESB á þar með ekki möguleika í samkeppni við ál sem er flutt inn til ESB sem „scrap“ eða afgangar.
Raforkuframleiðsla: Það er til umræðu að reikna losun vegna raforkuframleiðslu undir CBAM. Raforkuframleiðsla innan ESB fellur undir viðskiptakerfi með kolefniseiningar (ETS). Ef raforkuframleiðsla losar þannig CO2, eins og gerist sé orkugjafinn jarðefnaeldsneyti, þá greiða raforkufyrirtækin gjald í samræmi við hvert losað tonn af CO2. Þannig hækkar raforkuverð til álframleiðenda sem óbeint greiða þá enn frekari kolefnisskatt á sína framleiðslu. Raforkunet ESB er meira og minna eitt net og er raforka innan ESB framleidd með mismunandi hætti. Hluti hennar er framleiddur með jarðefnaeldsneyti eða kjarnorku en hluti er líka framleiddur með endurnýjanlegum orkugjöfum eins og vind- og vatnsorku. Þannig verður til meðal losun CO2íg vegna framleiðslu raforku innan ESB sem er viðmið og byggir CBAM skattlagning inn á evrópska efnahagssvæðið á því viðmiði. Þarna eru enn frekari tækifæri til sniðgöngu.
DÆMI:
Framleiðendur sem flytja ál inn til ESB geta brotið starfsemi sína upp í aðskildar einingar og
skilgreint raforku vegna framleiðslu áls sem á að selja inn í Evrópu sem endurnýjanlega. Raforka framleidd með jarðefnaeldsneyti má svo skrifa á varning sem skal flytja út til landa sem skattleggja ekki kolefnisspor[2].
Upprunavottorð raforku flækja málin enn frekar. Dæmi eru um að framleiðsla á áli með raforku sem er 100% framleidd með kolum er skráð endurnýjanleg að fullu. Þar hefur fyrirtæki keypt upprunavottorð af vistvænum orkuframleiðanda í Brasilíu með mjög óljósa sannvottun.
Kína er í mikilli útrás og mörg álver sem og raforkuver þar í landi eru í opinberri eigu. Þar gildir einu hvaða skattar eru lagðir á kínverskan varning við komuna inn í ESB. Kína lækkar bara söluverðið enn meira. Þar eru fæst álver rekin með hagnaði. Fleiri ríki stunda sambærilegar aðferðir eins og Indland og Saudi Arabia.
Samtökum álframleiðslufyrirtækja í Evrópu (EA)[3] þykir skynsamlegra að bíða með að fella raforkuframleiðslu undir CBAM þar til raforkunetið innan ESB hefur verið afkolað (decarbonized), ellegar er hætta á því að reiknuð kolefnislosun vegna raforkuframleiðslu utan ESB verði skráð lægri en meðalgildi raforkunetsins innan ESB, sbr. dæmið hér að ofan. Eins og reglugerðin lítur út núna fellur losun vegna raforkuframleiðslu (Scope II) ekki undir CBAM.
Súrálsframleiðsla: Hugmyndir eru uppi af hálfu skattayfirvalda ESB að fella súrálsframleiðslu undir CBAM, en í núverandi kerfi fellur CBAM undir ETS viðskiptakerfið. Þetta er þó ekki raungert og er EA að láta greiningafyrirtækið Ramboll skoða kosti þess og galla að fella súrál undir CBAM. Súrál er framleitt í Evrópu upp að ákveðnu marki og er Báxít skilgreint innan ESB sem mikilvægt grundvallar hráefni atvinnulífsins (critical element).
Fleiri flækjur
Flækjustig við skráningu vex gríðarlega í þeim tilfellum þegar íhlutir úr áli eru framleiddir að hluta innan ESB og að hluta utan.
ETS kerfið fram að þessu hefur miðað við heildar losun frá hverri verksmiðju óháð fjölda vöruflokka sem þar eru framleiddir.
CBAM er hins vegar vörutengt og nær yfir tugþúsundir vöruflokka sem eru fluttar til ESB. Kolefnislosun vegna þeirrar framleiðslu þarf að brjóta niður fyrir hvern einasta vöruflokk og þannig þarf að skilgreina CO2 losun fyrir hverja vöru. Innan sama fyrirtækis geta svo verið framleiddar fjölmargar mismunandi vörutegundir. Þessi skráning er afar flókin og tímafrek.
Til umræðu er að útbúa staðla um hvern vöruflokk og byggja á meðalgildum hvers upprunalands fyrir sig. Þannig væri hægt að búa til staðlabanka fyrir þúsundir vöruflokka og auðvelda verulega útreikninga og skráningar, bæði skattayfirvalda og fyrirtækja. Slíkir staðlar yrðu mótaðir innan ESB og gætu því fyrirtæki utan ESB ekki vikið sér undan því að gera upp rétt kolefnisspor á grundvelli upprunaábyrða og/eða „vistvænna skúffufyrirtækja“. Hvað varðar viðmið um staðla hefur verið lagt til að alltaf sé miðað við meðal losun í frumframleiðslu upprunalands og ef um varning er að ræða sem er eingöngu úr afskurðum (scrap og endurunnið) sé miðað við losun frumframleiðslu í upprunalandi og til vara, upprunalands þar sem varan var steypt (cast).
Útflutningur: CBAM réttir ekki samkeppnisstöðu þeirra fyrirtækja sem flytja vörur út úr evrópska efnahagssvæðinu. Áfram eru þessir aðilar að borga háa kolefnisskatta og þar með er framleiðslukostnaður hærri en samkeppnisaðila úr öðrum ríkjum/álfum þar sem reglur eru minna íþyngjandi en innan ESB. Við útflutning fá framleiðendur EKKI endurgreidda ETS gjöld[4]
Samkeppnishæfi ESB: Orkuverð í ESB er hærra en almennt í heiminum. Orkukrísan árið 2022 hækkaði orkuverð um 20-25%[5] og hefur þessi breyting bitnað mest á orkusæknum iðnaði innan ESB.
Kína er með 60% hlutdeild álframleiðslu í heiminum og nær öll álver í Kína eru ríkisrekin og rekin með tapi. Kínverjar, meðvitað niðurgreiða framleiðslu á varningi sem er í samkeppni við aðrar álfur og sama á við um fleiri ríki eins og Saudi Arabíu og Indland.
Annað:
Ágóði af sölu ETS kolefnisheimildanna á skv. reglugerð ESB að renna í sjóði sem styrkja nýsköpun og verkefni sem stuðla að frekari afkolun ESB. Reyndin er að einungis fjórðungur af ETS skattinum verður eftir í sjóðum ESB. Þar af er einungis um þriðjungi varið til nýsköpunar, annað fer í almenna aðlögunarsjóði.
Hafa ber í huga að sjóðir ESB eru langt í frá nógu digrir til að styðja nægilega við nýsköpun og þróun sem stuðlar að kolefnishlutlausri Evrópu árið 2050.
Fleira:
Kínverjar hafa óhikað lækkað vöruverð til að standast samkeppni við útflutning til Evrópu. Ef CBAM skattur verður hár er hætta á að Kína niðurgreiði einfaldlega grunnverðið á álinu til að mæta innflutningsgjöldum til Evrópu.
Hvaða áhrif hefur það á heimsmarkaðsverð t.d. LME verð? Verð á áli í LME tekur ekki mið af framleiðslukostnaði í Evrópu eða skattlagningu varnings sem kemur inn á evrópska efnahagssvæðið. Þannig ræður framleiðslukostnaður ekki verði á áli.
Verðmyndun á áli ræðst ekki af framleiðslukostnaði heldur af heimsmarkaðsverði.
[1] Scrap á við um afskurð og afganga sem falla til á framleiðslustigi, áður en varan nær til neytandans.
[2] Draghi bls 104: https://commission.europa.eu/document/download/ec1409c1-d4b4-4882-8bdd-3519f86bbb92_en?filename=The%20future%20of%20European%20competitiveness_%20In-depth%20analysis%20and%20recommendations_0.pdf
[3] European Aluminium: https://european-aluminium.eu/
[4] Draghi: bls 104
[5] Draghi: https://commission.europa.eu/document/download/ec1409c1-d4b4-4882-8bdd-3519f86bbb92_en?filename=The%20future%20of%20European%20competitiveness_%20In-depth%20analysis%20and%20recommendations_0.pdf