Nokkuð hefur verið rætt um raforkuverð á Íslandi, bæði til almennings en ekki síður til atvinnulífs og þá aðallega stórnotenda.  Framan af var almennt talið að raforkuverð á Íslandi væri lágt í samanburði við önnur ríki og þá kannski sérstaklega Evrópu sem við berum okkur iðulega saman við. Eitt af því mikilvægasta sem Ísland hefur upp á að bjóða þegar kemur að því að bæta samkeppnishæfni fyrirtækja og efnahagsleg lífskjör almennings hefur verið lægri raforkukostnaður en býðst annars staðar.

En síðustu ár hefur raforkuverð farið ört hækkandi eins og má sjá t.d. í skýrslu Umhverfis- og orkustofnunar um Þróun raforkukostnaðar og áhrif á notendur frá því í júní 2025. Réttilega er bent á í skýrslunni að aukinn kostnaður sé til þess fallinn að hafa áhrif á alþjóðlega samkeppnishæfni stórnotenda. Raforkukostnaður til álvera hefur hækkað um 25% og flutningsgjald til stórnotenda um 36% á tímabilinu frá 2020 til 2025

En hvað hefur áhrif á raforkuverð?

Verð á raforku ræðst að hluta til af framboði og eftirspurn sem og flutningskostnaði. Einnig koma til kastanna hagkvæmni raforkukosta, nýting innviða og fleira tengt rekstri kerfisins og notendum. En það er fleira sem hefur þarna áhrif. Raforka í Evrópu er að stórum hluta framleidd með jarðefnaeldsneyti og losar þar með talsverðan koltvísýring út í andrúmsloftið.  Raforkuframleiðendur í Evrópu sem framleiða raforku með jarðefnaeldsneyti þurfa því að kaupa sér losunarheimildir samkvæmt ETS kerfinu, oft nefnd kolefnisgjöld. Þeim kostnaði er velt út í verðlag og þar með hækkar hver seld megawattstund sem honum nemur. Því meira sem þarf að styðjast við raforku framleidda með jarðefnaeldsneyti því meiri áhrif hefur þessi kostnaður á raforkuverð.

Raforkunetið innan Evrópu er meira og minna samtengt. Það er t.d. hægt að selja raforku og flytja landa á milli þar sem háspennulínur liggja þvert á landamæri. Til mikillar einföldunar má að einhverju leyti líta svo á að Evrópa sé að  hluta til einn markaður með raforku. Því hefur verð á raforku í einu landi, áhrif á raforkuverð í öðru landi tengdu sama raforkuneti.

Það er mikilvægt fyrir ríki Evrópu að tryggja samkeppnishæfi iðnaðar í álfunni gagnvart öðrum ríkjum og álfum heimsins.  Hátt raforkuverð hefur verið letjandi á síðustu árum, svo mjög að það hefur haft neikvæð áhrif á iðnað í Evrópu. Fyrirtæki hafa verið að draga saman seglin eða hreinlega loka og flytja starfsemi sína til annarra ríkja þar sem rekstrarumhverfi er hagfelldara og raforkuverð lægra. Þetta á auðvitað sérstaklega við um fyrirtæki í orkusæknum iðnaði þar sem raforkuverð er einn stærsti einstaki gjaldaliðurinn í þeirra rekstri.

Þar sem kolefnisgjöld (ETS) raforkuframleiðenda hafa áhrif til hækkunar raforkuverðs og draga þannig úr samkeppnishæfi iðnaðar í álfunni, hafa ríki Evrópu bætt stórnotendum raforku þennan viðbótarkostnað með því að endurgreiða þeim sem nemur hækkun á raforkuverði vegna þessa; að hluta eða öllu leyti.  Þessi endurgreiðsla á hluta af raforkuverðinu hefur þau áhrif að raunverð er lægra en markaðsverð gefur til kynna fyrir mörg fyrirtæki.

Til útskýringar mætti sýna þetta með eftirfarandi mjög svo einfölduðu mynd:

Til einföldunar skulum við gera ráð fyrir að framleiðslukostnaður sé sá sami hver svo sem orkugjafinn er (blátt á mynd). Flutningskostnaður raforku er sá kostnaður sem tekur til reksturs og innviða flutningsnets leggst svo ofan á raforkuverðið (rautt á mynd). Kolefnisgjöld ráðast svo af losun koltvísýrings við raforkuframleiðsluna, þess hærri sem losunin er þess hærri gjöld  (grænt á mynd). Þannig greiða kolaorkuver og gasorkuver mest, en vatnsaflsvirkjanir losa ekki neitt og greiða þar með engin losunargjöld.En þar sem verðið á raforkunni er meira og minna einn pottur verður að lokum til eitthvað endanlegt markaðsverð fyrir notendur(svart á mynd).Ríki eins og Noregur framleiðir meira og minna alla raforku með endurnýjanlegum orkugjöfum og því greiða raforkuframleiðendur í Noregi ekki kolefnisgjöld. Hins vegar ræðst verðið í Noregi af markaði eins og Nord Pool tengingum við önnur svæði þar sem raforka er framleidd með jarðefnaeldsneyti og er því hærra en ella vegna kolefnisgjalda sem leggjast á raforkuframleiðendur í öðrum ríkjum. Til þess að bæta stórum raforkukaupendum í Noregi upp þessar hækkanir, endurgreiða stjórnvöld þennan mismun, sem er sýnt með gulum hring á myndinni. Raunverðið sem greitt er fyrir raforku er því lægra, a.m.k. sem þessum endurgreiðslum nemur.

Þetta er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar verið er að bera saman raforkuverð í mismunandi löndum. Það er ekki eðlilegt að miða raforkuverð á Íslandi við raforkuverð á mörkuðum í Evrópu. Á Íslandi er  raforkunetið einangrað og öll orkan er framleidd með endurnýjanlegum orkugjöfum og þar með greiða orkuframleiðendur á Íslandi engin kolefnisgjöld. Ísland þarf að vera samkeppnishæft við raunverð í þeim löndum og á þeim svæðum sem við keppum við.